CƠ CHẾ THỬ NGHIỆM CÓ KIỂM SOÁT (REGULATORY SANDBOX) THÚC ĐẨY ĐỔI MỚI SÁNG TẠO TÀI CHÍNH – CÔNG NGHỆ TẠI ASEAN

Mở đầu
Trong kỷ nguyên số hóa, sự bùng nổ của Công nghệ Tài chính (Fintech) đã và đang tái định hình toàn bộ hệ thống dịch vụ tài chính toàn cầu. Từ các ứng dụng ngân hàng di động cho đến các nền tảng thanh toán kỹ thuật số, fintech kết hợp các giải pháp tài chính công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm giúp các giao dịch trở nên nhanh chóng, an toàn và tiện lợi hơn ^[1] . Fintech là yếu tố hỗ trợ, cũng là động lực chính giúp các trung tâm tài chính (TTTC) duy trì và nâng cao vị thế toàn cầu. ASEAN đang là “điểm nóng” chuyển đổi Fintech với quy mô dân số năm 2026 ước đạt 700 triệu người (Stastic, 2026). Dù vậy, khu vực này vẫn đối mặt với tỷ lệ tiếp cận tài chính thấp khi có tới 438 triệu người (khoảng 73% dân số) chưa có tài khoản ngân hàng, đặc biệt là ở các nước nghèo như Campuchia (chỉ chiếm 5%). Ngược lại, tỷ lệ phổ cập di động tại đây lại vượt mức trung bình toàn cầu, ghi nhận sự tăng trưởng thần tốc ở Myanmar, Campuchia, Việt Nam và Thái Lan. Khoảng cách này mở ra cơ hội và tiềm năng phát triển cực kỳ lớn cho các startup Fintech. ^[2]
Tuy nhiên, quy chế quản lý đa dạng và phức tạp tại nhiều khu vực tài phán là áp lực lớn đối với các startup FinTech, đòi hỏi họ phải cân bằng giữa mô hình chi phí thấp và chi phí tuân thủ ngày càng tăng (Treleaven, 2015). Dù giúp kiểm soát rủi ro hệ thống, các quy định nghiêm ngặt này lại vô tình cản trở sự đổi mới sáng tạo, làm chậm tiến trình cấp phép và dẫn đến nguy cơ bị phạt nặng khi doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc xác định nghĩa vụ pháp lý (Treleaven, 2015; Rampton, 2017). Đây là rào cản lớn làm giảm động lực đổi mới sáng tạo các sản phẩm FinTech mới, qua đó nhấn mạnh nhu cầu cần có sự hỗ trợ về mặt pháp lý cho hoạt động đổi mới trong lĩnh vực này (Treleaven, 2015). Vì vậy, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandbox) ra đời cho phép các sản phẩm, mô hình và dịch vụ Fintech mới có thể được thử nghiệm mà không gây ra các rủi ro về mặt pháp lý, nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tài chính công nghệ tại khu vực ASEAN.

1. Giới thiệu về Fintech

Fintech (Công nghệ Tài chính) là thuật ngữ chỉ việc ứng dụng công nghệ đổi mới vào các dịch vụ tài chính để tạo ra các sản phẩm, giải pháp hiệu quả và dễ tiếp cận hơn. Theo định nghĩa của Hội đồng Ổn định Tài chính (FSB) vào năm 2019, Fintech là “sự đổi mới được hỗ trợ bởi công nghệ trong dịch vụ tài chính, có thể dẫn đến các mô hình kinh doanh, ứng dụng, quy trình hoặc sản phẩm mới với tác động đáng kể đến thị trường tài chính và các tổ chức. Điều này bao gồm từ thanh toán điện tử, quản lý tài sản, cho vay ngang hàng (P2P lending), đến blockchain và tiền mã hóa. Fintech không chỉ giới hạn ở các công ty khởi nghiệp mà còn bao gồm sự tham gia của các tổ chức tài chính truyền thống như ngân hàng, khi họ áp dụng công nghệ để tối ưu hóa hoạt động. ^[3]

Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đã làm giảm lòng tin vào hệ thống ngân hàng truyền thống và tạo ra một khoảng trống cho các công ty khởi nghiệp (startup) công nghệ. Các công ty này, với sự linh hoạt và khả năng đổi mới, đã phát triển các dịch vụ tài chính tập trung vào khách hàng, dẫn đến sự bùng nổ của các ứng dụng thanh toán di động, cho vay P2P và nhiều mô hình khác.
Từ đó, Fintech ra đời với các mục tiêu cốt lõi, bao gồm: (1) Tăng cười khả năng tiếp cận: Fintech giúp người dân ở vùng sâu vùng xa hoặc những người không đủ điều kiện sử dụng dịch vụ ngân hàng (unbanked/underbanked) có thể tiếp cận các dịch vụ tài chính cơ bản thông qua thiết bị di động; (2) Nâng cao hiệu quả Tự động hóa các quy trình thủ công, giảm chi phí vận hành và tăng tốc độ giao dịch. Ví dụ, quy trình duyệt vay vốn có thể được rút ngắn từ vài tuần xuống còn vài phút nhờ AI; (3) Cải thiện trải nghiệm khách hàng : Cung cấp các dịch vụ được cá nhân hóa, giao diện thân thiện và quy trình liền mạch, đặt người dùng làm trung tâm thay vì sản phẩm; (4) Thúc đẩy cạnh tranh và đổi mới: Sự xuất hiện của các công ty Fintech buộc các tổ chức tài chính truyền thống phải thay đổi, tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn, mang lại lợi ích cho người tiêu dùng.^[4]

2. Định nghĩa, vai trò và quy trình của Cơ chế thử nghiệp có kiểm soát

Định nghĩa Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandboxes – RS) – một công cụ quan trọng của hoạt động Thử nghiệm Pháp lý (Regulatory Experimentation – RE). Một cơ chế thử nghiệm có kiểm soát thường bao gồm việc miễn giảm tạm thời các quy định hoặc áp dụng các quy chế linh hoạt, cho phép các sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới được thử nghiệm với ít rào cản pháp lý hơn. Mục đích của các hộp thử nghiệm (sandbox) này là để hiểu rõ các cơ hội cũng như rủi ro liên quan đến các cải tiến cụ thể, từ đó xây dựng một môi trường pháp lý phù hợp để thích ứng với chúng một cách hiệu quả (OECD, 2024; Bộ Kinh tế và Hành động Khí hậu Liên bang Đức, 2023)

Trước hết, có thể hiểu Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandbox) như một “hộp cát” dành cho các sản phẩm công nghệ tài chính mới. Trong môi trường này, doanh nghiệp được phép phát triển và thử nghiệm các giải pháp sáng tạo trong phạm vi được giới hạn, tương tự như việc xây dựng một lâu đài cát trong hộp cát: nếu lâu đài bị đổ, hậu quả chỉ diễn ra trong không gian an toàn và không gây ảnh hưởng đến khu vực xung quanh. Khác với việc triển khai trực tiếp trên thị trường, các sản phẩm FinTech tham gia cơ chế thử nghiệm phải hoạt động dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý và tuân thủ những giới hạn cụ thể về thời gian thử nghiệm, số lượng khách hàng tham gia, quy mô giao dịch hoặc phạm vi cung cấp dịch vụ. Những giới hạn này giúp bảo đảm rằng mọi rủi ro, sai sót hoặc sự cố phát sinh đều được kiểm soát trong phạm vi thử nghiệm, tránh lan rộng và ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống tài chính.
Thông qua quá trình này, cơ quan quản lý có cơ sở đánh giá tính khả thi của sản phẩm, nhận diện và kiểm soát các rủi ro tiềm ẩn, đồng thời thu thập thông tin thực tiễn để hoàn thiện các quy định pháp luật trước khi cho phép triển khai chính thức trên thị trường. Đối với doanh nghiệp, cơ chế thử nghiệm tạo điều kiện kiểm chứng mô hình kinh doanh và công nghệ trong điều kiện thực tế với chi phí và rủi ro thấp hơn. Đối với Nhà nước và người tiêu dùng, cơ chế này góp phần hạn chế các tác động tiêu cực của đổi mới công nghệ, bảo đảm an toàn cho hệ thống tài chính và nâng cao hiệu quả quản lý. Vì vậy, Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được xem là công cụ quan trọng giúp cân bằng giữa mục tiêu khuyến khích đổi mới sáng tạo và yêu cầu bảo đảm sự ổn định, minh bạch của thị trường tài chính.

Quy trình

Quy trình triển khai Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát thường gồm năm giai đoạn: thiết kế – khởi động – vận hành – kết thúc thử nghiệm – đóng chương trình. Trước tiên, cơ quan quản lý xây dựng khung pháp lý, tiêu chí và phạm vi thử nghiệm. Tiếp đó, doanh nghiệp Fintech nộp hồ sơ để được lựa chọn tham gia. Sau khi đã công bố và nhận hồ sơ, trong giai đoạn vận hành, doanh nghiệp được thử nghiệm sản phẩm trong môi trường có kiểm soát dưới sự giám sát của cơ quan quản lý. Sau khi kết thúc thử nghiệm, cơ quan quản lý đánh giá kết quả để quyết định cấp phép, điều chỉnh hoặc chấm dứt hoạt động thử nghiệm. Cuối cùng, những kinh nghiệm thu được được sử dụng để hoàn thiện khung pháp lý và chính sách quản lý Fintech.

3. Thực tiễn triển khai Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với đổi mới sáng tạo Fintech tại ASEAN

Năm 2016, lần đầu tiên Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được giới thiệu ở Anh, sau đó lan tỏa ra nhiều nước khác, trong đó có cả các nước Đông Nam Á. Đến năm 2020, theo thống kê của Ngân hàng Thế giới có 57 quốc gia áp dụng Sandbox và hiện có 73 loại Sandbox cho các công ty Fintech ^[5]

Theo World Bank 2020, cơ chế Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được chia làm 4 loại: (i) tập trung vào chính sách; (ii) tập trung vào sản phẩm hoặc đổi mới sáng tạo; (iii) theo chuyên đề; và (iv) xuyên biên giới. Tuy nhiên, các danh mục này không loại trừ lẫn nhau. ^[6]

Sự áp dụng các sáng kiến cơ chế thử nghiệm (sandbox) đã gia tăng nhanh chóng trong khu vực kể từ năm 2016. Tính đến năm 2023, đã có 39 sandbox trong khu vực bao phủ nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm công nghệ tài chính (fintech), y tế, giao thông vận tải, máy bay không người lái (drone), nông nghiệp, năng lượng, môi trường, môi trường xây dựng và giáo dục. Trong số 39 sandbox được đề cập, hơn một nửa đã được đưa vào hoạt động trong ba năm trước. Hầu hết các sandbox trong khu vực được giới thiệu vào năm 2020, và đà tăng trưởng này tiếp tục được duy trì trong năm 2021 và 2022 với sáu sandbox mới được mở ra mỗi năm.^[7

 Tính đến giai đoạn 2025–2026, Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đã được triển khai tại ít nhất 8 trong số 10 quốc gia ASEAN, chủ yếu trong lĩnh vực FinTech. Bên cạnh các Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát truyền thống, một số quốc gia như Singapore và Malaysia còn mở rộng sang AI, bảo vệ dữ liệu và tài sản số, cho thấy xu hướng đa dạng hóa các mô hình sandbox nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong nền kinh tế số. ^[8]

Trường hợp Singapore – MAS Regulatory Sandbox – Thúc đẩy đổi mới trong thị trường vốn số

Singapore là quốc gia đầu tiên tại ASEAN triển khai Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát vào năm 2016 dưới sự quản lý của Monetary Authority of Singapore (MAS- Cơ quan quản lý tiền tệ của Singapore). Trong thời gian thử nghiệm, MAS có thể nới lỏng một số yêu cầu pháp lý nhưng vẫn duy trì các quy định cốt lõi về phòng chống rửa tiền (AML), bảo vệ khách hàng và quản trị rủi ro^[9].

Một trường hợp tiêu biểu là ADDX (trước đây là iSTOX). Công ty tham gia Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để thử nghiệm nền tảng phát hành và giao dịch chứng khoán số dựa trên công nghệ blockchain. Sau khi hoàn thành quá trình thử nghiệm, ADDX được MAS cấp phép đầy đủ và trở thành một trong những nền tảng chứng khoán số đầu tiên tại châu Á, giúp số hóa tài sản và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường vốn cho nhà đầu tư. ^[10]

Malaysia: Trường hợp MoneyMatch – Đổi mới dịch vụ chuyển tiền xuyên biên giới

Malaysia triển khai Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát từ năm 2016 dưới sự quản lý của Bank Negara Malaysia nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp Fintech phát triển các giải pháp tài chính sáng tạo nhưng vẫn bảo đảm an toàn hệ thống tài chính. Một trường hợp thành công là MoneyMatch, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ chuyển tiền quốc tế. Trong thời gian tham gia Sandbox, MoneyMatch được phép thử nghiệm dịch vụ với số lượng khách hàng và giá trị giao dịch giới hạn, đồng thời phải tuân thủ các yêu cầu về định danh khách hàng (KYC), phòng chống rửa tiền (AML) và báo cáo định kỳ cho cơ quan quản lý. Sau khi chứng minh được tính an toàn và hiệu quả của mô hình kinh doanh, doanh nghiệp đã được cấp phép hoạt động chính thức. Mô hình này giúp giảm chi phí chuyển tiền, rút ngắn thời gian xử lý giao dịch và tăng tính cạnh tranh của thị trường dịch vụ thanh toán quốc tế^[11]

Bên cạnh đó, Malaysia tiếp tục mở rộng Sandbox sang lĩnh vực Tài sản sốvào năm 2025 để thử nghiệm stablecoin, thanh toán lập trình và tài trợ chuỗi cung ứng, cho thấy sự chuyển dịch từ Fintech truyền thống sang các mô hình tài chính số thế hệ mới.

Indonesia: Trường hợp GoPay – Thúc đẩy thanh toán số và tài chính toàn diện
Indonesia triển khai Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát thông qua Bank Indonesia và Otoritas Jasa Keuangan nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp Fintech trong lĩnh vực thanh toán điện tử, cho vay ngang hàng (P2P Lending) và ngân hàng số. Một trường hợp tiêu biểu là GoPay, ví điện tử thuộc hệ sinh thái Gojek. Trong giai đoạn thử nghiệm, GoPay được triển khai trong phạm vi và quy mô giới hạn để cơ quan quản lý đánh giá tính ổn định của hệ thống, khả năng bảo mật, bảo vệ người tiêu dùng và quản lý rủi ro. Sau khi đáp ứng các yêu cầu của Sandbox, GoPay được phép mở rộng hoạt động trên toàn quốc và trở thành một trong những nền tảng thanh toán số lớn nhất Indonesia. Sự phát triển của GoPay góp phần thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho người dân chưa có tài khoản ngân hàng và hỗ trợ mục tiêu tài chính toàn diện của Indonesia.

Đối với Việt Nam, mặc dù hệ sinh thái công nghệ tài chính (FinTech) vẫn đang trong giai đoạn phát triển, lĩnh vực này được đánh giá còn nhiều dư địa tăng trưởng nhờ quá trình chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, tỷ lệ người dân sử dụng dịch vụ tài chính số ngày càng gia tăng và định hướng phát triển nền kinh tế số của Chính phủ. Trong bối cảnh đó, việc ban hành Nghị định số 94/2025/NĐ-CP về Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng được xem là một bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện hành lang pháp lý cho FinTech. Nghị định không chỉ tạo cơ sở pháp lý để thử nghiệm các giải pháp tài chính mới trong môi trường được kiểm soát mà còn góp phần giảm khoảng cách giữa tốc độ đổi mới công nghệ và quá trình xây dựng chính sách, tạo điều kiện để cơ quan quản lý đánh giá rủi ro, hoàn thiện quy định và hỗ trợ các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Tính đến thời điểm hiện tại, Việt Nam vẫn chưa có doanh nghiệp FinTech nào chính thức được cấp Giấy chứng nhận tham gia cơ chế thử nghiệm có hợp tác theo Nghị định số 94/2025/NĐ-CP. Tuy nhiên, một số doanh nghiệp như Trusting Social, Tima và Finn được đánh giá là những ứng viên tiềm năng do đang hoạt động trong các lĩnh vực thuộc phạm vi thử nghiệm như chấm điểm tín dụng ứng dụng trí tuệ nhân tạo và cho vay ngang hàng (P2P Lending). Điều này cho thấy, tại Việt Nam hiện vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu, song việc thiết lập cơ chế này được kỳ vọng sẽ tạo động lực thúc đẩy hệ sinh thái FinTech phát triển theo hướng an toàn, minh bạch và bền vững, đồng thời tạo nền tảng cho việc ứng dụng các giải pháp tài chính số nhằm hỗ trợ tài chính toàn diện, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đóng góp vào quá trình chuyển đổi sinh thái – xã hội trong thời gian tới.

Tima là một trong những doanh nghiệp Fintech tiên phong triển khai mô hình cho vay ngang hàng (Peer-to-Peer Lending – P2P Lending) tại Việt Nam. Thành lập từ năm 2015 và phát triển nền tảng từ năm 2016, Tima đóng vai trò là đơn vị cung cấp nền tảng công nghệ kết nối trực tiếp giữa người có nhu cầu vay vốn và nhà đầu tư, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận tài chính cho cá nhân và doanh nghiệp nhỏ, đồng thời thúc đẩy tài chính toàn diện. Theo thông tin doanh nghiệp công bố, sau gần một thập kỷ hoạt động, Tima đã phục vụ hơn 3 triệu khách hàng vay, kết nối khoảng 10 triệu lượt đăng ký vay và xử lý khoảng 5.000 hồ sơ vay mỗi ngày.

Sự phát triển của Tima cũng phản ánh những thách thức pháp lý đối với mô hình P2P Lending tại Việt Nam. Trước khi có Nghị định 94/2025/NĐ-CP, hoạt động cho vay ngang hàng chưa có khung pháp lý chuyên biệt, dẫn đến nhiều rủi ro về bảo vệ nhà đầu tư, minh bạch thông tin, quản trị dữ liệu và kiểm soát rủi ro tín dụng. Chính vì vậy,P2P Lending đã được lựa chọn là một trong ba lĩnh vực được phép thử nghiệm trong cơ chế thử nghiệm có kiểm soát của Ngân hàng Nhà nước. Mặc dù Tima chưa được công bố chính thức là doanh nghiệp tham gia sandbox, doanh nghiệp này được xem là một trường hợp điển hình để phân tích nhu cầu thử nghiệm chính sách, bởi mô hình hoạt động của Tima phù hợp với phạm vi điều chỉnh của Nghị định 94/2025/NĐ-CP.

Trường hợp của Tima cho thấy Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát có thể tạo ra môi trường thử nghiệm có kiểm soát, giúp cơ quan quản lý đánh giá hiệu quả, lợi ích và rủi ro của mô hình P2P Lending trước khi ban hành các quy định chính thức. Đồng thời, cơ chế này cũng góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tài chính, tăng cường bảo vệ người tiêu dùng và hỗ trợ sự phát triển bền vững của thị trường tài chính số tại Việt Nam. Cơ chế này mới hình thành về mặt pháp lý, song chưa phát huy đầy đủ chức năng thử nghiệm, phản biện và hỗ trợ điều chỉnh chính sách như kỳ vọng. Để cơ chế thử nghiệm có kiểm soát thực sự trở thành đòn bẩy đổi mới thể chế, Việt Nam cần mở rộng phạm vi thử nghiệm theo hướng đa lĩnh vực, hoàn thiện cơ chế phối hợp quản lý, tăng cường tính minh bạch, đồng thời gắn kết chặt chẽ với các mục tiêu phát triển tài chính, kinh tế số quốc gia^[12].

Conclusion

Thực tiễn triển khai tại ASEAN cho thấy Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đã được áp dụng rộng rãi và mang lại nhiều kết quả tích cực. Các quốc gia như Singapore, Malaysia và Indonesia đã tận dụng cơ chế này để hỗ trợ doanh nghiệp Fintech phát triển các giải pháp mới trong lĩnh vực thanh toán số, chuyển tiền xuyên biên giới, tài sản số và thị trường vốn số, đồng thời từng bước hoàn thiện khung pháp lý dựa trên kết quả thử nghiệm. Điều này cho thấy Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát không chỉ là công cụ hỗ trợ đổi mới công nghệ mà còn góp phần nâng cao năng lực quản trị, tăng cường khả năng thích ứng của chính sách trước sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế số.

Mặc dù Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đã góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo Fintech tại ASEAN, việc triển khai cơ chế này vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Thứ nhất, sự khác biệt về khung pháp lý và tiêu chí vận hành giữa các quốc gia làm hạn chế khả năng mở rộng hoạt động của doanh nghiệp Fintech trong khu vực. Thứ hai, ASEAN hiện vẫn thiếu các cơ chế Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát xuyên biên giới, khiến quá trình thử nghiệm và thương mại hóa các giải pháp Fintech gặp nhiều trở ngại. Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý cũng phải đối mặt với bài toán cân bằng giữa khuyến khích đổi mới sáng tạo và kiểm soát các rủi ro liên quan đến an toàn tài chính, bảo vệ dữ liệu và quyền lợi người tiêu dùng. Ngoài ra, việc thiếu các cơ chế đánh giá, chia sẻ kết quả thử nghiệm và sự chênh lệch về năng lực quản lý, hạ tầng dữ liệu giữa các quốc gia cũng ảnh hưởng đến hiệu quả của Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong khu vực. ^[7]

Tuy nhiên, để Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát phát huy hiệu quả, cần tiếp tục xây dựng tiêu chí lựa chọn minh bạch, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý, đẩy mạnh chia sẻ dữ liệu và học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia ASEAN đã triển khai thành công. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Việt Nam thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển hệ sinh thái Fintech bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh trong tiến trình chuyển đổi số của khu vực.

REFERENCE

^[1] Fintech Revolution Series. (2025, September 10). What is fintech and why is it important? https://fintechrevolutionseries.com/What-Is-Fintech-and-Why-Is-It-Important, truy cập ngày 17/7/2026

^[2] Mohamed, H. (2020). The future of FinTech in ASEAN. In M. Anshari. Financial Technology and Disruptive Innovation in ASEAN (Chapter 3). IGI Global.

^[3] Đỗ, N. M. (2025, April 8). Sự cần thiết của hành lang pháp lý đối với hoạt động Fintech trong lĩnh vực ngân hàng. Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam. https://lsvn.vn/su-can-thiet-cua-hanh-lang-phap-ly-doi-voi-hoat-dong-fintech-trong-linh-vuc-ngan-hang-a156037.html, truy cập ngày 18/7/2026

^[4] Nguyễn, T. D. (2025, June 15). Fintech (Công nghệ tài chính): Thông tin, phân loại, tác động và xu hướng tương lai. CASIN. https://casin.vn/hoc/chung-khoan-co-ban/fintech/, truy cập 18/7/2026

^[5] CIEM (2018). Phát triển nền kinh tế số nhìn từ kinh nghiệm một số nước châu Á và hàm ý đối với Việt Nam. Chuyên đề Số 4. Findexable (2021). Global Fintech Rankings Report 2021: Bridging the Gap.

^[6] Appaya, S., Gradstein, H. L., & Haji, M. N. (2020). Global experiences from regulatory sandboxes (Fintech Note No. 8). World Bank Group.

^[7] Detros, K., & Lim, S. (2024). Sandbox to society: Fostering innovation in Southeast Asia. Tech for Good Institute.

^[8] ASEAN Secretariat. (2025). ASEAN Digital Integration Index 2.0 (ADII 2.0). ASEAN. https://asean.org/wp-content/uploads/2025/10/ADII-2.0_Final-Published.pdf, truy cập ngày 20/7/2026

^[9] Ministry of Digital Development and Information. (16/11/2016). MAS issues “Regulatory Sandbox” guidelines for FinTech experiments. https://www.mddi.gov.sg/newsroom/mas-issues-regulatory-sandbox-guidelines-for-fintech-experiments/

^[10] Singapore Economic Development Board. 22/08/2022). How Singapore’s FinTech Regulatory Sandbox is helping fintech innovators accelerate time to market. https://www.edb.gov.sg/en/business-insights/insights/how-singapore-s-fintech-regulatory-sandbox-is-helping-fintech-innovators-accelerate-time-to-market.html

^[11] International Monetary Fund. Monetary and Capital Markets Department. (15/7/2025). Singapore: Financial Sector Assessment Program – Technical Note: FinTech: Implications for the Regulation and Supervision of the Financial Sector (IMF Staff Country Report No. 2019/229). International Monetary Fund

^[12] Nguyễn Phương Nga. (17/11/2025). Sandbox tài chính: Kinh nghiệm quốc tế và khuyến nghị cho Việt Nam. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Mở Hà Nội.