KỸ NĂNG XANH CHO SINH VIÊN ĐÔNG NAM Á TRONG NỀN KINH TẾ NET ZERO

1. Kỹ năng xanh là nền tảng cho quá trình chuyển đổi sang Net Zero:

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng và các quốc gia trên thế giới cam kết đạt mục tiêu trung hòa carbon, quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh và nền kinh tế phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) đang trở thành xu hướng phát triển tất yếu. Sự chuyển đổi này không chỉ đòi hỏi những thay đổi về công nghệ, chính sách hay mô hình sản xuất mà còn yêu cầu một lực lượng lao động có năng lực phù hợp với các yêu cầu phát triển bền vững. Trong đó, kỹ năng xanh được xem là yếu tố cốt lõi giúp lực lượng lao động thích ứng với những yêu cầu mới của nền kinh tế xanh. Hiện các “việc làm xanh” (green jobs) đang nổi lên như những trụ cột mới, tạo ra hàng triệu cơ hội việc làm đáng kể (Ngô Thanh Tùng và các cộng sự, 2025)[1]. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) gần đây đã nhấn mạnh sự cần thiết của “Kỹ năng cho một tương lai xanh hơn”[2].

Quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh không chỉ làm thay đổi cơ cấu ngành nghề mà còn dẫn đến những biến đổi đáng kể trong nội dung và yêu cầu kỹ năng của nhiều loại công việc. Theo báo cáo Skills for a greener future: A global view based on 32 country studies (tạm dịch: Kỹ năng cho một tương lai xanh hơn: Góc nhìn toàn cầu dựa trên 32 nghiên cứu quốc gia)[3] của ILO, sự chuyển đổi này có thể được phân thành ba xu hướng chính. Thứ nhất là tái đào tạo (reskilling) đối với các nghề hiện có, khi người lao động cần được đào tạo lại để thích ứng với các công nghệ, quy trình sản xuất hoặc tiêu chuẩn môi trường mới. Nhiều công việc truyền thống trong các lĩnh vực như sản xuất, xây dựng hay năng lượng vẫn tiếp tục tồn tại, nhưng yêu cầu người lao động phải bổ sung kiến thức và kỹ năng liên quan đến hiệu quả năng lượng, quản lý tài nguyên hoặc giảm phát thải. Thứ hai là nâng cao kỹ năng (upskilling), trong đó người lao động cần được đào tạo thêm để thực hiện các nhiệm vụ phức tạp hơn liên quan đến công nghệ xanh, quản lý môi trường hoặc vận hành các hệ thống sản xuất thân thiện với môi trường. Xu hướng này đặc biệt rõ rệt trong các ngành như năng lượng tái tạo, xây dựng xanh và quản lý chất thải. Thứ ba là sự xuất hiện của các nghề nghiệp hoàn toàn mới, gắn trực tiếp với các hoạt động bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu, chẳng hạn như chuyên gia biến đổi khí hậu, kiểm toán năng lượng, nhà phân tích thị trường carbon hoặc kỹ thuật viên lắp đặt và vận hành hệ thống năng lượng tái tạo. Những thay đổi này cho thấy quá trình chuyển đổi xanh không chỉ tạo ra cơ hội việc làm mới mà còn làm gia tăng nhu cầu đào tạo và phát triển kỹ năng cho lực lượng lao động, nhằm đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của nền kinh tế bền vững.

Cũng theo báo cáo, việc phát triển kỹ năng được xem là điều kiện quan trọng để các quốc gia thực hiện thành công các mục tiêu về tăng trưởng xanh và ứng phó với biến đổi khí hậu. Phân tích các cam kết và chính sách quốc gia cho thấy nhiều nước đã bắt đầu tích hợp nội dung đào tạo và phát triển năng lực vào các chiến lược khí hậu và phát triển bền vững. Tuy nhiên, mức độ chú trọng đến đào tạo kỹ năng xanh vẫn còn khác nhau giữa các quốc gia. Trong số 32 quốc gia được nghiên cứu, khoảng 72% quốc gia có đề cập đến hoạt động đào tạo hoặc nâng cao năng lực trong các chính sách liên quan đến biến đổi khí hậu, nhưng chỉ một số quốc gia đề cập rõ ràng đến phát triển kỹ năng xanh hoặc giáo dục về biến đổi khí hậu trong hệ thống đào tạo chính thức. Mặc dù nhu cầu đào tạo kỹ năng xanh đang gia tăng, việc tích hợp các nội dung này vào hệ thống giáo dục và đào tạo nghề vẫn chưa được thực hiện đầy đủ ở nhiều quốc gia.

Bên cạnh đó, các tổ chức quốc tế và các nghiên cứu học thuật đều nhấn mạnh rằng kỹ năng xanh đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế bền vững. Trong bối cảnh các quốc gia ASEAN đang thúc đẩy phát triển kinh tế xanh và thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs), việc phát triển kỹ năng xanh cho thanh niên và sinh viên được xem là điều kiện quan trọng để đảm bảo lực lượng lao động có thể đáp ứng các yêu cầu của thị trường lao động mới. Theo báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh có thể tạo ra khoảng 24 triệu việc làm mới trên toàn cầu vào năm 2030, đặc biệt trong các lĩnh vực như năng lượng tái tạo, nông nghiệp bền vững và kinh tế tuần hoàn[4]. Thị trường lao động xanh tại ASEAN đang mở rộng nhanh chóng, với các ngành nghề nổi bật bao gồm năng lượng tái tạo (dự kiến tăng 36,6% tại Việt Nam)[5] , kỹ năng xanh không chỉ là một yếu tố hỗ trợ bảo vệ môi trường mà còn là nền tảng quan trọng cho sự phát triển của các ngành kinh tế trong tương lai.

Từ đó có thể thấy xu hướng gia tăng mạnh mẽ của việc làm xanh trong bối cảnh các quốc gia thúc đẩy mục tiêu phát triển bền vững và trung hòa carbon. Sự phát triển của nền kinh tế xanh đang tạo ra nhu cầu ngày càng lớn đối với các kỹ năng và nghề nghiệp liên quan đến môi trường, năng lượng sạch, kinh tế tuần hoàn và quản lý tài nguyên bền vững, cho thấy việc đào tạo kỹ năng xanh cho thanh niên và sinh viên đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực cho thị trường lao động của nền kinh tế Net Zero trong tương lai.

2. Yêu cầu các kỹ năng xanh đối với sinh viên trong nền kinh tế Net Zero

Một trong những nhóm kỹ năng quan trọng trong nền kinh tế Net Zero là kỹ năng chuyên môn về công nghệ môi trường và quản lý tài nguyên. Sự phát triển của các ngành kinh tế xanh như năng lượng tái tạo, xây dựng xanh, quản lý chất thải và kinh tế tuần hoàn đòi hỏi người lao động phải có kiến thức về công nghệ sạch, hiệu quả năng lượng và các giải pháp giảm phát thải khí nhà kính. Theo nghiên cứu của ILO và CEDEFOP[6] về kỹ năng cho việc làm xanh, các lĩnh vực như năng lượng, sản xuất, nông nghiệp và xây dựng đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt kỹ năng chuyên môn liên quan đến hiệu quả năng lượng, công nghệ sạch và quản lý môi trường.

Theo nghiên cứu của OECD[7], quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp đòi hỏi hệ thống giáo dục và đào tạo phải trang bị cho người học một tập hợp đầy đủ các kỹ năng nhằm đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp trong môi trường sản xuất bền vững và hiệu quả tài nguyên. Các kỹ năng này không chỉ bao gồm kiến thức chuyên môn về công nghệ xanh, năng lượng tái tạo hay quản lý môi trường, mà còn bao gồm các năng lực nền tảng như nhận thức môi trường, khả năng đổi mới sáng tạo, tư duy hệ thống và năng lực thích ứng với các thay đổi của thị trường lao động. Báo cáo nhấn mạnh rằng quá trình “xanh hóa” nền kinh tế là một quá trình động, dẫn đến sự thay đổi nhu cầu kỹ năng trong hầu hết các ngành nghề, vì vậy mọi cá nhân – bao gồm sinh viên đang được đào tạo – cần được trang bị các năng lực liên quan đến quản lý môi trường, sử dụng tài nguyên hiệu quả và phát triển bền vững để có thể làm việc hiệu quả trong nền kinh tế mới.

Từ những phân tích trên có thể thấy rằng các kỹ năng xanh trong nền kinh tế Net Zero bao gồm nhiều nhóm năng lực khác nhau, từ kỹ năng kỹ thuật liên quan đến công nghệ môi trường, kỹ năng đổi mới sáng tạo và tư duy hệ thống đến nhận thức và thái độ bền vững. Đối với sinh viên – lực lượng lao động tương lai – việc trang bị những kỹ năng này không chỉ giúp nâng cao khả năng thích ứng với thị trường lao động mà còn góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh và phát triển bền vững.

3. Vai trò của giáo dục đại học trong phát triển kỹ năng xanh cho sinh viên

Trong bối cảnh chuyển đổi sang nền kinh tế xanh và mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), giáo dục đại học đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực có đủ năng lực để đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động bền vững. Các trường đại học không chỉ là nơi cung cấp kiến thức chuyên môn mà còn là môi trường hình thành tư duy, giá trị và kỹ năng cần thiết để sinh viên có thể tham gia vào quá trình phát triển kinh tế xanh. Theo UNESCO, giáo dục đại học có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy giáo dục vì phát triển bền vững (Education for Sustainable Development – ESD), thông qua việc tích hợp các nội dung về môi trường, biến đổi khí hậu và phát triển bền vững vào chương trình đào tạo và hoạt động học thuật của sinh viên. Giáo dục về biến đổi khí hậu là một thành phần quan trọng của giáo dục vì phát triển bền vững (ESD), vì nó giúp mọi người hiểu các vấn đề then chốt, thay đổi thái độ và hành vi, và hành động để hạn chế biến đổi khí hậu.[8]

Bên cạnh việc đổi mới chương trình đào tạo, giáo dục đại học cũng cần thúc đẩy các phương pháp học tập trải nghiệm và liên ngành nhằm giúp sinh viên phát triển các kỹ năng cần thiết cho nền kinh tế xanh. Các nghiên cứu cho thấy việc tham gia vào các dự án nghiên cứu, hoạt động cộng đồng hoặc các chương trình hợp tác với doanh nghiệp có thể giúp sinh viên hiểu rõ hơn về các vấn đề môi trường và phát triển bền vững trong thực tiễn. Theo OECD[9], việc tăng cường sự liên kết giữa giáo dục đại học và thị trường lao động thông qua hợp tác với doanh nghiệp và tổ chức xã hội là yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả đào tạo kỹ năng xanh cho sinh viên.

Thông qua việc đổi mới chương trình đào tạo, thúc đẩy các phương pháp học tập trải nghiệm và tăng cường hợp tác với các bên liên quan trong xã hội. Trong bối cảnh nền kinh tế Net Zero đang trở thành xu hướng phát triển toàn cầu, việc nâng cao năng lực đào tạo kỹ năng xanh trong các trường đại học sẽ góp phần quan trọng trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cho quá trình chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.

Kết luận:

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) đang trở thành xu hướng phát triển toàn cầu, nhu cầu về nguồn nhân lực có kỹ năng xanh ngày càng trở nên cấp thiết. Sự phát triển của các ngành kinh tế xanh, cùng với sự gia tăng của các “việc làm xanh”, không chỉ làm thay đổi cơ cấu ngành nghề mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với kỹ năng và năng lực của lực lượng lao động trong tương lai. Trong đó, sinh viên – lực lượng lao động trẻ và có trình độ – được xem là nhóm đối tượng quan trọng cần được trang bị các kỹ năng cần thiết để thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động trong nền kinh tế xanh.

Các nghiên cứu cho thấy kỹ năng xanh không chỉ bao gồm các năng lực kỹ thuật liên quan đến công nghệ môi trường, năng lượng tái tạo hay quản lý tài nguyên, mà còn bao gồm các kỹ năng chuyển đổi như tư duy hệ thống, khả năng đổi mới sáng tạo, nhận thức môi trường và thái độ hướng tới phát triển bền vững. Những kỹ năng này giúp người lao động có thể thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của các ngành nghề và góp phần thúc đẩy các mô hình sản xuất và tiêu dùng bền vững.

Trong bối cảnh đó, giáo dục đại học đóng vai trò then chốt trong việc phát triển kỹ năng xanh cho sinh viên. Thông qua việc tích hợp các nội dung về phát triển bền vững vào chương trình đào tạo, thúc đẩy các phương pháp học tập trải nghiệm và tăng cường hợp tác với doanh nghiệp và các tổ chức xã hội, các trường đại học có thể góp phần chuẩn bị nguồn nhân lực có đủ năng lực để tham gia vào quá trình chuyển đổi xanh. Đồng thời, việc nâng cao nhận thức môi trường và khuyến khích sinh viên tham gia vào các sáng kiến phát triển bền vững cũng giúp hình thành thế hệ lao động có trách nhiệm với xã hội và môi trường.

Từ những phân tích trên có thể thấy rằng phát triển kỹ năng xanh cho sinh viên không chỉ là yêu cầu của thị trường lao động mà còn là yếu tố quan trọng để thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế bền vững trong khu vực Đông Nam Á. Trong thời gian tới, việc tăng cường chính sách giáo dục, đổi mới chương trình đào tạo và thúc đẩy sự hợp tác giữa nhà trường, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực kỹ năng xanh cho sinh viên, qua đó góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững và mục tiêu Net Zero của các quốc gia trong khu vực.

Tài liệu tham khảo:

1. Ngô Thị Thanh Tùng, Trần Thị Phương Nam, Nguyễn Thị Hảo (2025). Giáo dục kỹ năng xanh: Cầu nối giữa năng lực nghề nghiệp của thanh niên và thị trường lao động bền vững ở Đông Nam Á. TNU Journal of Science and Technology.
2. International Labour Organization (ILO) (2019). Skills for a Greener Future: A Global View Based on 32 Country Studies.
3. https://www.ilo.org/publications/skills-greener-future-global-view
4. International Labour Organization (ILO) & CEDEFOP (2011). Skills for Green Jobs.
5. https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@ed_emp/@ifp_skills/documents/publication/wcms_142477.pdf
6. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) (2010). Greener Skills and Jobs for a Low-Carbon Future.
7. https://www.oecd.org/en/publications/greener-skills-and-jobs-for-a-low-carbon-future_5k3v1dtzlxzq-en.html
8. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) (2020). Education for Sustainable Development: A Roadmap.
9. https://www.unesco.org/en/education-sustainable-development/roadmap
10. United Nations Environment Programme (UNEP) (2021). Green Jobs and the Green Economy.