Hỗ trợ quốc tế trong tuần hoàn nhựa tại Đông Nam Á

1. Bối cảnh

Sản xuất và tiêu dùng nhựa trên toàn cầu đã chứng kiến sự bùng nổ với sản lượng đạt khoảng 359 triệu tấn vào năm 2018,^[1] và tiếp tục tăng lên tới 460 triệu tấn vào năm 2019.^[2] Tuy nhiên, sự phát triển này đang mang lại hệ lụy sinh thái khổng lồ khi có đến 5-13 triệu tấn rác thải nhựa rò rỉ ra đại dương hàng năm.^[3] Châu Á hiện đang là tâm điểm của cuộc khủng hoảng khi đóng góp tới hơn 80% lượng nhựa rò rỉ ra biển toàn cầu,^[4] với 8 trên 10 con sông ô nhiễm nhất thế giới mang nhựa ra biển nằm tại khu vực này.^[5] Rõ ràng, việc chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn nhựa đã là yêu cầu tất yếu để bảo vệ hệ sinh thái cũng như để tối ưu hóa nguồn tài nguyên. Tuy nhiên, để đảo ngược xu hướng này và hướng tới một nền kinh tế tuần hoàn nhựa thực chất, nhu cầu tài chính toàn cầu ước tính cần có thể lên tới 1,64 nghìn tỷ USD vào năm 2040.^[6] Dù Châu Á là tâm điểm của khủng hoảng rác thải nhựa, khu vực này chỉ thu hút được 8% (tương đương 12 tỷ USD) tổng lượng đầu tư cho tuần hoàn nhựa, trong khi Bắc Mỹ và Châu Âu chiếm tới 90% (142 tỷ USD).^[7] Nguyên nhân có thể xuất phát từ rủi ro đầu tư tại các nước đang phát triển, môi trường chính sách chưa ổn định, thiếu các quy định bắt buộc về sử dụng nhựa tái chế và sự phụ thuộc quá lớn vào lực lượng thu gom phi chính thức.

Nhận thức được vấn đề này, cộng đồng quốc tế, bao gồm các tổ chức đa phương, định chế tài chính và các tổ chức phi chính phủ đã và đang triển khai các hỗ trợ tới khu vực Đông Nam Á. Từ việc xây dựng chính sách, hỗ trợ kỹ thuật, khơi thông dòng vốn xanh, đến việc phát triển các sáng kiến cộng đồng.

2. Thực tiễn hỗ trợ quốc tế tuần hoàn nhựa tại Đông Nam Á

Quản lý rác thải nhựa đòi hỏi sự can thiệp đồng bộ từ nhiều cấp độ. Tại Đông Nam Á, các tổ chức quốc tế đang triển khai hỗ trợ thông qua bốn hướng giải pháp chính, kết hợp giữa phương pháp từ trên xuống (top-down) trong hoạch định chính sách và từ dưới lên (bottom-up) trong thực thi tại cơ sở.

a. Xây dựng chính sách

Tại Đông Nam Á, hợp tác quốc tế đang đóng vai trò đòn bẩy để hoàn thiện chính sách. Ngân hàng Thế giới (WB) đã tài trợ 20 triệu USD thông qua Văn phòng Dịch vụ Dự án Liên hợp quốc (UNOPS) cho dự án SEA-MaP (kéo dài 5 năm). Sáng kiến này tập trung hỗ trợ khối ASEAN phát triển và hài hòa hóa các chính sách quản lý, hướng tới mục tiêu giảm tiêu thụ nhựa và ngăn chặn rác thải rò rỉ trên biển.^[8]

Ở cấp độ quốc gia, các tổ chức như UNDP đang tích cực hỗ trợ chính phủ các nước như Việt Nam hoàn thiện khung pháp lý và thúc đẩy cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR).^[9] EPR là cách tiếp cận chính sách buộc các nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm về vòng đời của sản phẩm, bao gồm cả khâu thu gom, phân loại, tái chế hoặc xử lý cuối cùng.^[10] Bên cạnh đó, thông qua các tư vấn quốc tế, WB cũng đưa ra các khuyến nghị để kiến tạo thị trường tái chế nội địa, chẳng hạn như yêu cầu áp dụng bộ tiêu chuẩn “Thiết kế để tái chế” (Design for Recycling) và đề xuất công cụ thuế/phí đối với bao bì không đạt tỷ lệ nhựa tái chế tối thiểu, dựa trên các bài học thành công từ Châu Âu.^[11]

Bên cạnh đó, thông qua dự án “Rethinking Plastics”, GIZ đã hỗ trợ Cục Kiểm soát Ô nhiễm (PCD) Thái Lan thực thi Bản ghi nhớ (MoU) hợp tác đa bên nhằm giảm thiểu rác thải nhựa dùng một lần từ các ứng dụng giao đồ ăn trực tuyến.^[12] Dự án đã thử nghiệm mô hình “Less Plastics in Phuket” tại hòn đảo lớn nhất Thái Lan với mục tiêu giảm thiểu và quản lý tốt hơn lượng rác thải nhựa tại các doanh nghiệp và hộ gia đình, đồng thời tìm kiếm, thử nghiệm các giải pháp thay thế cho nhựa dùng một lần trong lĩnh vực nhà hàng và giao đồ ăn, tạo tiền đề cho các chính sách quản lý tại các điểm du lịch.^[13]

b. Cung cấp nguồn vốn và giải pháp tài chính 

Để khắc phục điểm nghẽn về vốn và chia sẻ rủi ro với khu vực tư nhân, các định chế tài chính quốc tế đã giới thiệu nhiều công cụ tài chính đổi mới. Tháng 1 năm 2024, WB phát hành Trái phiếu Liên kết Giảm thiểu Rác thải Nhựa trị giá 100 triệu USD (kỳ hạn 7 năm). Nguồn vốn này giải quyết rủi ro dòng tiền cho các nhà phát triển thông qua việc bù đắp sự chênh lệch về thời gian giữa chi phí đầu tư ban đầu và doanh thu từ tín chỉ nhựa và tín chỉ carbon trong tương lai.^[14] Tại Đông Nam Á, nguồn vốn từ trái phiếu này trực tiếp tài trợ cho dự án SEArcular by Greencore tại Indonesia, một dự án trao quyền cho cộng đồng ven biển thông qua thu gom và tái chế các loại nhựa khó xử lý.^[15] Tương tự, Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) đã cung cấp khoản vay xanh 44,2 triệu USD cho PT ALBA Tridi Plastics Recycling Indonesia.^[16] Khoản vay nhằm xây dựng nhà máy tái chế nhựa rPET công suất 48.000 tấn/năm, đồng thời đi kèm các cam kết đào tạo và chuẩn hóa mạng lưới thu gom.^[17] Tại Việt Nam, Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank) đã triển khai chương trình tài chính xanh quy mô lớn với hạn mức tín dụng 212,5 triệu USD do Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) cấp, trong đó bao gồm danh mục tài trợ cho các sản phẩm, công nghệ thân thiện với môi trường và thích ứng với nền kinh tế tuần hoàn.^[18] Ở cấp độ doanh nghiệp, ngân hàng HSBC cũng đã cấp khoản vay xanh trị giá 60 triệu USD, hỗ trợ Công ty Nhựa Duy Tân hoàn thiện nhà máy tái chế chai-ra-chai (bottle-to-bottle) cấp thực phẩm được kỳ vọng đạt công suất 100.000 tấn/năm, hiện thực hóa tiêu chuẩn tuần hoàn quốc tế tại thị trường nội địa.^[19]

c. Hỗ trợ công nghệ và thúc đẩy khối tư nhân

Nguồn vốn viện trợ quốc tế đang đóng vai trò thu hút sự tham gia của khối tư nhân và các giải pháp công nghệ mới. Dự án Thách thức đổi mới sáng tạo giảm ô nhiễm nhựa (EPPIC) do UNDPnvà Na Uy tài trợ qua 5 năm, EPPIC thu hút 350 hồ sơ giải pháp từ 9 quốc gia, đóng góp ngăn ngừa và xử lý khoảng 3.500 tấn nhựa không để xâm nhập ra môi trường.^[20] Việc cấp vốn hạt giống 18.000 USD/đội đã giúp các mô hình như ống hút cỏ GreenJoy (Việt Nam), công nghệ tái chế không dung môi CIRAC (Thái Lan), trạm nạp lại sản phẩm tiêu dùng Siklus (Indonesia) và nền tảng tái chế kỹ thuật số TrashCash (Philippines) tiếp cận thêm 700.000 USD từ các quỹ đầu tư tác động quốc tế.^[21]

Tại Hội nghị Thượng đỉnh Kinh tế Tuần hoàn Nhựa khu vực ASEAN lần thứ 4 diễn ra vào ngày 29/05/2025 ở TP. Hồ Chí Minh đã quy tụ nhiều doanh nghiệp quốc tế mang đến công nghệ xử lý lõi. Tập đoàn Indorama Ventures (hiện vận hành 23 cơ sở tại 12 quốc gia) đang ứng dụng công nghệ tái chế sinh học C-ZYME để phân hủy PET ở cấp độ phân tử, hướng tới mục tiêu tái chế 750.000 tấn PET vào năm 2025.^[22] Trong lĩnh vực quản lý dữ liệu, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) cũng đã tài trợ khảo sát kiểm chứng doanh nghiệp (SDGs Business Verification Survey) đối với công nghệ “Pirika DX” tại Việt Nam trong giai đoạn 2023-2024.^[23] Công nghệ này sử dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích hình ảnh nhằm lập bản đồ và trực quan hóa các điểm nóng phát tán rác thải bừa bãi, cung cấp dữ liệu số giúp chính quyền địa phương theo dõi sự phân bố rác và tối ưu hóa nguồn lực thu gom.

d. Cải thiện sinh kế và thay đổi hành vi tiêu dùng

Nhằm bảo vệ sinh kế cho nhóm lao động yếu thế, Liên minh CIRCLE (do Unilever, USAID và EY sáng lập) đã đầu tư 21 triệu USD tại Ấn Độ, Indonesia, Việt Nam và Philippines, tập trung trao quyền kinh tế cho phụ nữ thu gom rác và hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME).^[1] Song song đó, UNDP phối hợp cùng Quỹ Coca-Cola Foundation cũng công bố gói tài trợ 15 triệu USD cho 9 quốc gia châu Á nhằm xây dựng các cơ chế tái chế đi kèm với cải thiện an sinh xã hội cho lực lượng thu gom.^[2] Mạng lưới này cũng được hiện thực hóa bởi các doanh nghiệp nội địa như VietCycle, khi họ đã chủ động hợp tác với các đối tác quốc tế (bao gồm WWF, UNDP trong chương trình Plastic Reborn, Alliance to End Plastic Waste và Dow Chemical) để thiết lập “hệ sinh thái tuần hoàn”, kết nối hỗ trợ an sinh xã hội cho lực lượng “chiến binh xanh” thu gom phế liệu tại khu vực đô thị Việt Nam.

Về phía người tiêu dùng, các dự án quốc tế đã chuyển từ giáo dục nhận thức đơn thuần sang thiết kế các mô hình tiêu dùng thay thế dựa trên khoa học hành vi nhằm xóa bỏ rào cản tâm lý của người dùng. Cụ thể, GIZ và doanh nghiệp xã hội ENVIU đã thương mại hóa thành công mô hình khởi nghiệp tuần hoàn tại Malaysia là Tapauware, hệ thống hộp đựng thực phẩm bằng nhựa chất lượng cao, bền bỉ và có khả năng tái sử dụng nhiều lần, tích hợp vào chuỗi giao đồ ăn trực tuyến với cơ chế đặt cọc – hoàn trả.^[26] Tại Việt Nam, JICA là đơn vị tiên phong trong các nỗ lực thay đổi thói quen phân loại rác từ nguồn, bắt đầu từ dự án 3R-HN tại Hà Nội giai đoạn 2006-2009. Gần đây, JICA tiếp tục tài trợ giai đoạn hai của dự án phân loại và tái chế chất thải rắn tại Đà Nẵng (2022-2025), hướng tới mục tiêu thiết lập hệ thống tuần hoàn tài nguyên và tái sử dụng, tái chế ít nhất 15% tổng lượng chất thải rắn của thành phố vào năm 2025.^[27]

3. Kết luận

Quản lý rác thải nhựa tại Đông Nam Á không thể chỉ dựa vào những nỗ lực đơn lẻ. Thông qua sự đồng hành và hỗ trợ quốc tế, các quốc gia trong khu vực đang từng bước biến tầm nhìn thành những hành động thực tiễn. Tuy nhiên các nguồn lực quốc tế chỉ đóng vai trò xúc tác, chính các quốc gia Đông Nam Á phải là chủ thể ban hành các đạo luật nghiêm ngặt, bắt buộc tỷ lệ tái chế, minh bạch hóa dữ liệu quản lý rác thải và xây dựng hệ thống thu gom phân loại đồng bộ. Sự hợp lực giữa hỗ trợ quốc tế, cam kết chính trị của chính phủ và khu vực tư nhân, sẽ giúp Đông Nam Á khép kín vòng tuần hoàn nhựa, bảo vệ đại dương và kiến tạo một tương lai phát triển bền vững.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

^[1] World Bank Group. (2021). Market Study for Vietnam: Plastics Circularity Opportunities and Barriers. The World Bank.
^[2] Nguyễn Minh Khoa. (2023). Áp dụng kinh tế tuần hoàn trong ngành nhựa ở Việt Nam. Tạp chí Môi trường, (6). Truy cập tại https://ispae.vn/vn/tID12604_ap-dung-kinh-te-tuan-hoan-trong-nganh-nhua-o-viet-nam.html (truy cập ngày 17/6/2026)
^[3] World Bank Group. (2021). Market Study for Vietnam: Plastics Circularity Opportunities and Barriers. The World Bank.
^[4] World Bank Group. (2021). Market Study for Vietnam: Plastics Circularity Opportunities and Barriers. The World Bank.
^[5] Baker, J., Sinogba, E. J., Aloysius, V., & Kerdlap, P. (2024). Financing Plastic Circularity in Asia and the Pacific: How to Overcome Market and Policy Challenges and Create Impact (ADB Brief No. 318). Asian Development Bank.
^[6] Asiain, C., Acharya, A., & Wang, T. (2024). Money matters: Advancing Earth Day’s goals with a global plastics treaty. World Bank Blogs. Truy cập tại https://blogs.worldbank.org/en/climatechange/money-matters–advancing-earth-day-s-goals-with-a-global-plastic (truy cập ngày 18/6/2026)
^[7] Baker, J., Sinogba, E. J., Aloysius, V., & Kerdlap, P. (2024). Financing Plastic Circularity in Asia and the Pacific: How to Overcome Market and Policy Challenges and Create Impact (ADB Brief No. 318). Asian Development Bank.
^[8] Bình An (2022). World Bank tài trợ ASEAN 20 triệu USD chống ô nhiễm rác thải nhựa trên biển. Mekong ASEAN. Truy cập tại https://mekongasean.vn/world-bank-tai-tro-asean-20-trieu-usd-chong-o-nhiem-rac-thai-nhua-tren-bien-1776.html (truy cập ngày 19/6/2026)
^[9] Thu Cúc (2025). 350 giải pháp chống ô nhiễm nhựa cho ASEAN. Báo Điện tử Chính phủ.
^[10] Liu, X., & Zhou, Y. (2022). Rethinking Plastics – Circular Economy Solutions to Marine Litter. Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH. Truy cập tại https://www.giz.de/en/downloads/giz-2022-en-rethinking-plastics-result%20brochure-china.pdf (truy cập ngày 19/6/2026)
^[11] World Bank Group. (2021). Market Study for Vietnam: Plastics Circularity Opportunities and Barriers. The World Bank.
^[12] GIZ. Rethinking Plastics – Circular Economy Solutions to Marine Litter – Thai-German Cooperation. Truy cập tại https://www.thai-german-cooperation.info/rethinking-plastics-circular-economy-solutions-to-marine-litter/ (truy cập ngày 19/6/2026)
^[13] GIZ. Rethinking Plastics – Circular Economy Solutions to Marine Litter – Thai-German Cooperation. Truy cập tại https://www.thai-german-cooperation.info/rethinking-plastics-circular-economy-solutions-to-marine-litter/ (truy cập ngày 19/6/2026)
^[14] World Bank. (2024). World Bank Plastic Waste Reduction-Linked Bond: Questions & answers. The World Bank.
^[15] World Bank. (2024). World Bank Plastic Waste Reduction-Linked Bond: Questions & answers. The World Bank.
^[16] Baker, J., Sinogba, E. J., Aloysius, V., & Kerdlap, P. (2024). Financing plastic circularity in Asia and the Pacific: How to overcome market and policy challenges and create impact (ADB Brief No. 318). Asian Development Bank.
^[17] Baker, J., Sinogba, E. J., Aloysius, V., & Kerdlap, P. (2024). Financing Plastic Circularity in Asia and the Pacific: How to Overcome Market and Policy Challenges and Create Impact (ADB Brief No. 318). Asian Development Bank.
^[18] World Bank Group (2021). Market study for Vietnam: Plastics circularity opportunities and barriers. The World Bank.
^[19] World Bank Group (2021). Market study for Vietnam: Plastics circularity opportunities and barriers. The World Bank.
^[20] Thu Cúc (2025). 350 giải pháp chống ô nhiễm nhựa cho ASEAN. Báo Điện tử Chính phủ.
^[21] Thúy Ngân và nhóm PV, BTV (2025, Tháng 9 11). Hợp tác khu vực vì một ASEAN không rác thải nhựa. VietNamNet. Truy cập tại https://vietnamnet.vn/hop-tac-khu-vuc-vi-mot-asean-khong-rac-thai-nhua-2441918.html (truy cập từ 21/6/2026)
^[22] Indorama Ventures Việt Nam (2025, Tháng 6 20). Hội nghị ASEAN: Indorama Ventures Việt Nam dẫn dắt nền kinh tế nhựa tuần hoàn. Truy cập tại https://indoramaventures.com.vn/hoi-nghi-asean-indorama-ventures-viet-nam-khang-dinh-vai-tro-tien-phong-trong-nhua-tuan-hoan/ (truy cập ngày 21/6/2026)
^[23] Maeshima, K. (n.d.). JICA’s Initiative to tackle Plastic Pollution. Japan International Cooperation Agency (JICA).
^[24] Unilever. (2024, Tháng 9 11). Dự án CIRCLE Alliance: mở rộng tính tuần hoàn của bao bì để giảm thiểu rác thải nhựa. Unilever Việt Nam. Truy cập tại https://www.unilever.com.vn/news/2024/du-an-circle-alliance-mo-rong-tinh-tuan-hoan-cua-bao-bi-e-giam-thieu-rac-thai-nhua/ (truy cập ngày 22/6/2024)
^[25] UNDP. (2025). Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và Quỹ Coca-Cola (TCCF) hợp tác để mở rộng quy mô quản lý chất thải nhựa trên khắp châu Á – bao gồm Việt Nam. United Nations Development Programme. Truy cập tại https://www.undp.org/vi/vietnam/press-releases/chuong-trinh-phat-trien-lien-hop-quoc-undp-va-quy-coca-cola-tccf-hop-tac-de-mo-rong-quy-mo-quan-ly-chat-thai-nhua-tren-khap (truy cập ngày 22/06/2026)
^[26] GIZ. Collaborative action for single-use plastic prevention in Southeast Asia. Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH. Truy cập tại https://www.giz.de/en/downloads/giz2022-en-plastic-prevention-in-southeast-asia.pdf (truy cập ngày 23/4/2026)
^[27] VietnamPlus. (2022). JICA-funded project helps Da Nang enhance waste classification at source. VietnamPlus. Truy cập tại https://en.vietnamplus.vn/jica-funded-project-helps-da-nang-enhance-waste-classification-at-source-post234799.vnp (truy cập ngày 23/4/2026)