Hợp tác Kinh tế Tuần hoàn giữa ASEAN và Liên minh Châu Âu (EU)

1. Giới thiệu chung

Trong bối cảnh kinh tế thế giới đối mặt với sức ép từ cạn kiệt tài nguyên, gia tăng chất thải và ô nhiễm môi trường, kinh tế tuần hoàn đang nổi lên như một hướng tiếp cận quan trọng nhằm cải thiện hiệu quả sử dụng tài nguyên và thúc đẩy phát triển bền vững. Khác với mô hình tuyến tính truyền thống dựa trên khai thác, sản xuất, sử dụng và thải bỏ, kinh tế tuần hoàn nhấn mạnh việc kéo dài vòng đời sản phẩm, giảm thiểu chất thải và tái sử dụng tài nguyên trong hệ thống sản xuất và tiêu dùng. Tổ chức Ellen MacArthur Foundation (2012) đã đưa ra khái niệm KTTH được thừa nhận rộng rãi nhất tính đến thời điểm hiện tại rằng “Kinh tế tuần hoàn là một hệ thống có tính khôi phục và tái tạo thông qua các kế hoạch và thiết kế chủ động. Nó thay thế khái niệm “kết thúc vòng đời” của vật liệu bằng khái niệm khôi phục, chuyển dịch theo hướng sử dụng năng lượng tái tạo, không dùng các hóa chất độc hại gây tổn hại tới việc tái sử dụng và hướng tới giảm thiểu chất thải thông qua việc thiết kế vật liệu, sản phẩm, hệ thống kỹ thuật và cả các mô hình kinh doanh trong phạm vi của hệ thống đó”. Với định hướng đó, kinh tế tuần hoàn được xem là một trong những trụ cột để hiện thực hóa Mục tiêu Phát triển Bền vững số 12 (SDG 12) của Liên Hợp Quốc về Sản xuất và Tiêu dùng có trách nhiệm. KTTH đã trở thành xu thế tất yếu được các quốc gia trên thế giới theo đuổi, nhằm giải quyết các thách thức liên quan đến tài nguyên môi trường song song với thúc đẩy phát triển kinh tế.

Ở cấp khu vực, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã chính thức thông qua Khung Kinh tế Tuần hoàn cho Cộng đồng Kinh tế ASEAN vào năm 2021, qua đó xác lập tầm nhìn dài hạn cho quá trình chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn trong toàn khối. Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) từ sớm đã xây dựng Kế hoạch Hành động Kinh tế Tuần hoàn như một phần của Thỏa thuận Xanh châu Âu, nhằm hướng tới mục tiêu trung hòa carbon và tách rời tăng trưởng kinh tế khỏi việc tiêu thụ tài nguyên. Năm 2022, EU và ASEAN đã chính thức thành lập Ban Thư ký nền tảng các bên liên quan về kinh tế tuần hoàn ASEAN tại Bangkok, Thái Lan. Ban Thư ký được đặt tại Trung tâm Nghiên cứu và Đối thoại Phát triển Bền vững ASEAN (ACSDSD), đóng vai trò là một cơ chế đối thoại và chia sẻ tri thức toàn diện.

Từ sự tương đồng về định hướng và nhu cầu chuyển đổi, hợp tác ASEAN-EU trong lĩnh vực kinh tế tuần hoàn mang ý nghĩa hỗ trợ kỹ thuật hay tài chính, phản ánh một quá trình học hỏi về quản trị phát triển, tiêu chuẩn xanh và tổ chức chuỗi cung ứng bền vững. Hơn hết, EU là một đối tác chiến lược đặc biệt quan trọng vì EU sở hữu hệ sinh thái chính sách kinh tế tuần hoàn tiên tiến, đồng thời quan hệ thương mại và đầu tư ASEAN-EU ngày càng gắn chặt với các tiêu chuẩn xanh và yêu cầu bền vững. Vì vậy, việc hợp tác với EU sẽ giúp ASEAN bù đắp những thiếu hụt về tiêu chuẩn kỹ thuật, công nghệ tái chế, nguồn vốn xanh và kỹ năng vận hành chuỗi cung ứng khép kín.

2. Thực tiễn triển khai hợp tác Kinh tế tuần hòa giữa các quốc gia ASEAN với EU

Trên nền tảng hợp tác khu vực, EU và ASEAN đã triển khai Sáng kiến “Green Team Europe: Chuyển dịch sang Kinh tế Tuần hoàn Khu vực” do EU phối hợp với Đan Mạch tài trợ, nhằm hỗ trợ ASEAN xây dựng công cụ thu thập dữ liệu chất thải, tăng cường năng lực hoạch định chính sách và thúc đẩy chia sẻ tri thức giữa các bên liên quan. Thực tiễn triển khai hợp tác Kinh tế tuần hoàn giữa các quốc gia ASEAN và Liên minh Châu Âu (EU) đã mang lại những bước tiến thông qua hàng loạt dự án thí điểm và hỗ trợ kỹ thuật thực tế. Dưới sự tài trợ và định hướng từ các sáng kiến của EU như “Rethinking Plastics” hay chương trình EU SWITCH-Asia, các nguyên lý của KTTH bao gồm loại bỏ rác thải từ khâu thiết kế, tuần hoàn tài nguyên và sử dụng hiệu quả vật liệu đang được áp dụng rộng rãi từ các doanh nghiệp siêu nhỏ cho đến các khu công nghiệp khổng lồ.

a. Philippines

Tại Philippines, hợp tác với EU thể hiện ở cả cấp độ doanh nghiệp và cấp độ cộng đồng. Ở cấp độ doanh nghiệp, hệ thống khách sạn Pico Sands Hotel và Pico de Loro Beach and Country Club do EU SWITCH-Asia hỗ trợ kỹ thuật được coi là một trường hợp điển hình. Từ năm 2018, khách sạn áp dụng hệ thống quản lý rác thải thực phẩm theo phương pháp ủ men Bokashi, giúp giảm 62% lượng thức ăn thừa bình quân mỗi khách (từ 350-400 gram xuống còn 111 gram vào năm 2023) và chuyển hướng hơn 21 tấn rác thải thực phẩm mỗi năm khỏi bãi chôn lấp để làm phân bón cho khu vườn hữu cơ rộng 1.700 m², giúp mang lại khoản tiết kiệm 7,5 triệu PHP (khoảng 125.000 Euro). Song song đó, việc thay thế chai nhựa bằng bình thủy tinh và hệ thống máy lọc nước đã giúp khách sạn loại bỏ hơn 93.000 chai nhựa dùng một lần chỉ trong năm 2023. 

Ở cấp độ cộng đồng, dự án “Wala Usik” (có nghĩa là “Không lãng phí thứ gì” trong tiếng địa phương) là một sáng kiến thuộc dự án Rethinking Plastics do EU và chính phủ Đức tài trợ, hướng tới việc hỗ trợ các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME) ứng dụng các mô hình kinh doanh không rác thải tại Philippines. Thông qua các cuộc thi khởi nghiệp (hackathon) và các chiến dịch nâng cao nhận thức, dự án đã ươm tạo các ý tưởng sáng tạo đưa KTTH vào đời sống như: bàn chải đánh răng có thể đem trồng, bao bì phân hủy sinh học từ rác thải nông nghiệp, và các hệ thống đặt cọc, hoàn trả bao bì.  

b. Indonesia

Cũng nằm trong khuôn khổ dự án Rethinking Plastics của EU, chiến dịch “Less Plastic Waste in Indonesian Markets” do tổ chức GIDKP triển khai đã tập trung giải quyết vấn đề rác thải nhựa tại các khu chợ truyền thống ở Bandung và Banjarmasin, Indonesia. Trong 17 tháng triển khai, dự án đã thu hút sự tham gia của 350 tiểu thương tại Banjarmasin và 290 tiểu thương tại Bandung. Bằng cách làm việc trực tiếp với tiểu thương và người tiêu dùng, dự án đã thuyết phục họ sử dụng các phương án thay thế đóng gói truyền thống. Kết quả cho thấy các quầy hàng đã giảm tới 27% lượng túi nhựa phát ra, trong khi tỷ lệ khách hàng chủ động mang theo túi dùng nhiều lần đã tăng lên từ 13% đến 42%. Sáng kiến này cho thấy giá trị của hợp tác EU-ASEAN trong việc xây dựng quy trình chuẩn mực để thay đổi hành vi tiêu dùng ở quy mô lớn, hướng tới các hệ thống bán lẻ phi nhựa

Ở quy mô công nghiệp lớn hơn, tập đoàn Great Giant Foods, một công ty sản xuất dứa đóng hộp, đồng thời là nhà sản xuất chuối lớn nhất tại Indonesia. GGF sử dụng bã chế biến làm thức ăn chăn nuôi, sau đó tận dụng phân bón và năng lượng sinh học thu hồi từ chất thải chăn nuôi để phục vụ lại đồn điền, giúp giảm từ 24-63% dấu chân carbon trên các sản phẩm.

c. Singapore và Malaysia

Tại Singapore và Malaysia, hợp tác với EU tập trung nhiều hơn vào đổi mới chính sách quản lý và công nghệ. Singapore đã học hỏi các khung quy định về Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất (EPR) và quản lý rác thải nhựa của EU để hoàn thiện Kế hoạch Tổng thể Không Rác thải (Zero Waste Masterplan) của quốc gia. Về mặt công nghệ, Đại học Công nghệ Nanyang (NTU) đã hợp tác với Ủy ban Năng lượng Nguyên tử Pháp (CEA) triển khai dự án SCARCE, nghiên cứu các giải pháp tái chế và thu hồi kim loại quý từ rác thải điện tử. Tại Malaysia, Liên minh Doanh nghiệp Kinh tế Tuần hoàn ASEAN (ACEBA) với sự hỗ trợ của SWITCH-Asia, đã tổ chức nhiều diễn đàn giới thiệu các mô hình kinh doanh tuần hoàn điển hình. Tại các sự kiện này, nhiều ví dụ thực tiễn của doanh nghiệp Malaysia và khu vực đã được lan tỏa, như Entomal Biotech, doanh nghiệp khởi nghiệp Malaysia ứng dụng công nghệ ruồi lính đen (Black Soldier Fly) để chuyển hóa rác thải thực phẩm thành protein côn trùng và phân hữu cơ, qua đó khép kín vòng tuần hoàn dinh dưỡng giữa chuỗi thực phẩm và nông nghiệp.

d. Thái Lan

Tại Thái Lan, việc triển khai hợp tác Kinh tế tuần hoàn với EU được định hình thông qua sự gắn kết giữa Mô hình Kinh tế Sinh học – Tuần hoàn – Xanh (BCG) của quốc gia này và Thỏa thuận Xanh (Green Deal) của châu Âu. Sự hợp tác này không chỉ dừng lại ở các cuộc đối thoại chính sách mà còn đi vào thực tiễn doanh nghiệp thông qua các dự án do EU hỗ trợ. Trường hợp khách sạn Sivatel Bangkok nổi lên như một mô hình thực tiễn khi khách sạn này vinh dự nhận giải thưởng “Khu nghỉ dưỡng Không Carbon” (Zero Carbon Resorts Award) vào năm 2019 do Chương trình EU SWITCH-Asia trao tặng. Khách sạn Sivatel Bangkok định vị thương hiệu là một khách sạn boutique phát triển bền vững, hướng đến sự cân bằng giữa giá trị kinh doanh, xã hội và môi trường. Điểm sáng trong chiến lược tuần hoàn của Sivatel là việc áp dụng và thực thi hiệu quả chính sách thực phẩm không rác thải bắt đầu từ năm 2016. Thay vì mô hình tiêu thụ truyền thống, khách sạn vận hành quy trình “mua sắm thông minh” khi làm việc trực tiếp với mạng lưới nông dân và cộng đồng canh tác hữu cơ trên toàn Thái Lan. Bằng cách lên kế hoạch thực đơn và đặt hàng với số lượng chính xác, khách sạn đã giảm thiểu đáng kể lượng rác thải thực phẩm dư thừa ngay từ khâu đầu, đồng thời giúp nông dân có đầu ra ổn định.

Đối với lượng rác thải thực phẩm phát sinh trong quá trình chế biến và phục vụ, Sivatel sẽ thu gom để ủ thành phân bón cho khu vườn rau xanh và thảo mộc ngay trên sân thượng của khách sạn. Đặc biệt hơn, một phần rác thải thực phẩm được dùng để nuôi ấu trùng ruồi lính đen (BSF) tại trang trại nội bộ. Lượng ấu trùng này, cùng với hàng chục nghìn vỏ trứng và khay đựng trứng mỗi năm, sau đó được khách sạn gửi trả lại cho các trang trại nuôi gà hữu cơ để làm thức ăn chăn nuôi, tạo ra một vòng lặp sinh học. Tính đến năm 2023, 70% nguyên liệu thực phẩm (tính theo giá trị) của Sivatel là các sản phẩm hữu cơ, không chứa hóa chất.  Đến năm 2023, Sivatel Bangkok đã chính thức đạt được mục tiêu trở thành khách sạn không rác thải thực phẩm (zero-food waste). Những nỗ lực này đã chứng minh rằng Kinh tế tuần hoàn mang lại lợi nhuận kinh tế thiết thực khi dù Sivatel cắt giảm được 30,7% chi phí thực phẩm trong năm 2023, nhưng doanh thu tổng thể vẫn tăng nhờ sức hút mạnh mẽ của thương hiệu “khách sạn xanh” đối với du khách.

e. Việt Nam:

Việc Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EU (EVFTA) đi vào hiệu lực từ năm 2020 đã tạo ra một hệ thống ràng buộc pháp lý mạnh mẽ. Đặc biệt, dưới áp lực từ Kế hoạch Hành động Kinh tế Tuần hoàn (CEAP) của EU bao gồm Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và các tiêu chuẩn khắt khe về thiết kế sinh thái, rác thải bao bì, vi nhựa, các doanh nghiệp Việt Nam buộc phải chuyển đổi quy trình sản xuất. Chương trình chuyển đổi năng lượng bền vững EU – Việt Nam (SETP) với tổng giá trị viện trợ không hoàn lại 142 triệu Euro cho giai đoạn 2022-2027, là một trong những công cụ tài chính quan trọng đầu tiên gắn trực tiếp với chuyển đổi xanh và tuần hoàn trong ngành năng lượng. Ở quy mô lớn hơn, Quan hệ Đối tác Chuyển đổi Năng lượng Công bằng (JETP), trong đó EU là một trong các đối tác quốc tế chủ chốt đã cam kết hỗ trợ tài chính để Việt Nam đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo và giảm dần điện than, đặt nền móng hạ tầng năng lượng sạch cần thiết để vận hành các chuỗi sản xuất tuần hoàn ít carbon. Thêm vào đó, Hiệp hội Doanh nghiệp Châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) cũng thường xuyên đưa ra các khuyến nghị chính sách về giảm thiểu ô nhiễm nhựa và thúc đẩy mô hình sản xuất – tiêu dùng bền vững.

Ở cấp độ thực thi, các sáng kiến do EU tài trợ đã tạo ra tác động trực tiếp và có thể quan sát được đối với khu vực sản xuất, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ. Dự án “Kinh tế tuần hoàn cho ca-cao: Từ hạt đến thanh sô-cô-la” (2022-2026), thuộc chương trình SWITCH-Asia và do tổ chức Helvetas cùng Trung tâm Phát triển Cộng đồng (CDC) thực hiện, hỗ trợ nông dân tại Tây Nguyên ứng dụng công nghệ khí hóa sinh khối từ phụ phẩm vỏ hạt ca-cao, giúp cắt giảm 60-80% chi phí năng lượng. Vỏ ca-cao phế thải sau đó được nhiệt phân thành than sinh học (biochar) để cải tạo đất, tạo thành vòng tuần hoàn nông nghiệp và đồng thời gia tăng giá trị thương hiệu cho sản phẩm xuất khẩu.

Ở quy mô MSME, tinh thần khởi nghiệp cũng đang được cộng hưởng bởi xu hướng tiêu dùng xanh. Điển hình như công ty Buyo Bioplastics đã ứng dụng công nghệ sinh học và khoa học vật liệu tiên tiến để chuyển hóa rác thải hữu cơ (bã hèm bia, phụ phẩm nông nghiệp) thành nhựa sinh học có khả năng phân hủy, cung cấp một giải pháp thay thế cho nhựa thông thường trên thị trường.

3. Kết luận

Việc chuyển đổi sang Kinh tế Tuần hoàn nhằm đạt được sự tiến bộ kinh tế, hội nhập toàn cầu và tính bền vững lâu dài cho các quốc gia ASEAN. Mặc dù nhận thức đã rõ ràng, khu vực này vẫn vấp phải không ít khó khăn về nguồn vốn đầu tư, rào cản chuyển giao công nghệ, khu vực xử lý rác thải phi chính thức, và năng lực thay đổi hành vi của xã hội. Chính trong bối cảnh đó, sự hợp tác với EU đang giúp ASEAN kiến tạo nền tảng tương đối vững chắc. Trong thời gian tới, các chính phủ ASEAN cần tiếp tục làm sâu sắc thêm các đối thoại chính sách với EU; nhân rộng những mô hình kinh doanh thành công; tiếp tục cụ thể hóa các cam kết pháp lý. Sự phối hợp giữa chính phủ, các liên minh doanh nghiệp, và các đối tác công nghệ quốc tế sẽ hỗ trợ khối ASEAN giải quyết vấn nạn rác thải và suy thoái tài nguyên, định hướng vươn lên trở thành một khu vực kinh tế xanh, thịnh vượng và tự chủ, phát triển bền vững.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Ellen MacArthur Foundation. (2013). Towards the circular economy Vol 1. Ellen MacArthur Foundation. Truy cập tại https://content.ellenmacarthurfoundation.org/m/27265af68f11ef30/original/Towards-the-circular-economy-Vol-1.pdf (truy cập ngày 05/06/2026)
2. Lê Nguyễn Diệu Anh. (2025). “Kinh tế tuần hoàn: Động lực cho phát triển bền vững ở Việt Nam”. Tạp chí nghiên cứu Tài chính kế toán. Số 299. https://doi.org/10.71374/jfarv.v25.i299.08
3. Press and Information team of the Delegation to ASEAN. (2022). From linear to circular: EU and ASEAN inaugurate Stakeholder Platform Secretariat to boost region’s circular economy. European Union External Action Service. Truy cập tại https://www.eeas.europa.eu/delegations/association-southeast-asian-nations-asean/linear-circular-eu-and-asean-inaugurate_en?s=47 (truy cập ngày 15/06/2026)
4. Press and Information team of the Delegation to ASEAN. (2025). ASEAN-EU green team Europe initiative: Transition to a regional circular economy. European Union External Action Service.
5. EU SWITCH-Asia Programme. Circular economy business case studies in Southeast Asia: Pico Sands Hotel and Pico de Loro Beach and Country Club. Sustainable Resort Operations.
6. EU SWITCH-Asia Programme. Circular economy business case studies in Southeast Asia: Pico Sands Hotel and Pico de Loro Beach and Country Club. Sustainable Resort Operations. 
7. Wala Usik – Nothing is wasted – Rethinking Plastic, truy cập tại https://rethinkingplastics.eu/pilot-projects-en/91-wala-usik-economy-nothing-is-wasted (truy cập ngày 07/06/2026)
8. Rethinking Plastics. Less plastic waste in Indonesian markets. Truy cập tại https://rethinkingplastics.eu/pilot-projects-en/51-less-plastic-waste-in-indonesian-markets (truy cập ngày 09/06/2026)
9. ASEAN Circular Economy Business Alliance. (2023). Framework for business action for the circular economy in Southeast Asia. EU SWITCH-Asia Programme.
10. Krishnan, S., & Richer de Forges, S. (2020). Circular economy in Singapore policy brief. GA Circular & Expertise France.
11. SWITCH-Asia. (2025). Circular economy: A responsible business and innovation opportunity for Malaysian businesses.
12. U SWITCH-Asia Programme. (2024). Circular economy business case studies in Southeast Asia: Sivatel Bangkok Hotel. Truy cập từ https://www.switch-asia.eu/site/assets/files/4122/sivatel_thailand.pdf (truy cập ngày 10/06/2026)
13. EU SWITCH-Asia Programme. (2024). Circular economy business case studies in Southeast Asia: Sivatel Bangkok Hotel. Truy cập tại https://www.switch-asia.eu/site/assets/files/4122/sivatel_thailand.pdf (truy cập ngày 10/06/2026)
14. EU SWITCH-Asia Programme. (2024). Circular economy business case studies in Southeast Asia: Sivatel Bangkok Hotel. Truy cập tại https://www.switch-asia.eu/site/assets/files/4122/sivatel_thailand.pdf (truy cập ngày 10/06/2026)
15. Eunomia Research & Consulting. (2023). Impacts of EU circular economy policies in third countries: An exploratory study of the electronics and vehicles sectors in Vietnam and Nigeria. European Environmental Bureau.
16. Bộ Công Thương. (2022). Hiệp định tài chính Chương trình chuyển đổi năng lượng bền vững Việt Nam-EU. Báo Công Thương. Truy cập tại https://moit.gov.vn/tin-tuc/hoat-dong/hoat-dong-cua-lanh-dao-bo/hiep-dinh-tai chinh-chuong-trinh-chuyen-doi-nang-luong-ben-vung-viet-nam-eu.html (truy cập ngày 11/06/2026)
17. European Commission. (2023). Resource Mobilisation Plan: Implementing Viet Nam’s Just Energy Transition Partnership (JETP). Truy cập tại https://climate.ec.europa.eu/system/files/2023-12/RMP_Viet%20Nam_Eng_%28Final%20to%20publication%29.pdf (truy cập ngày 12/06/2026)
18. SWITCH-Asia. Circular economy in action: Pioneering sustainable cocoa value chains in Vietnam. European Commission. Truy cập tại https://www.switch-asia.eu/news/circular-economy-in-action-pioneering-sustainable-cocoa-value-chains-in-vietnam/ (truy cập ngày 12/06)