CƠ HỘI KHỞI NGHIỆP TỪ RÁC THẢI HỮU CƠ VÀ PHỤ PHẨM NÔNG NGHIỆP TẠI ĐÔNG NAM Á

1. Bối cảnh

Đông Nam Á hiện đang đối mặt với thách thức lớn về quản lý tài nguyên nông nghiệp. Chỉ tính riêng tại Indonesia, mỗi năm quốc gia này tạo ra hơn 100 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp.^[1] Ở các quốc gia như Thái Lan và Việt Nam, rơm rạ, vỏ trái cây hay bã cà phê thường bị vứt bỏ trực tiếp ra môi trường hoặc đốt lộ thiên ngay sau vụ thu hoạch, từ đó gây ra ô nhiễm không khí khói bụi (PM2.5) và đóng góp khổng lồ vào lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu.^[2] Đáng chú ý, thị trường quản lý rác thải thực phẩm toàn cầu dự kiến sẽ tăng từ 46,14 tỷ USD năm 2025 lên 75,99 tỷ USD vào năm 2034.^[3] Nắm bắt cơ hội này, một thế hệ các start-up công nghệ nông nghiệp tại Đông Nam Á đang tái định nghĩa khái niệm “rác thải”, tiên phong thử nghiệm các giải pháp biến phụ phẩm và rác thải thành protein, phân bón, vật liệu sinh học mang giá trị thương mại, vừa bảo vệ hệ sinh thái vừa tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương.

2. Những sáng kiến khởi nghiệp trong thực tiễn
a. Xử lý rác hữu cơ bằng công nghệ sinh học
Sử dụng côn trùng để xử lý rác thải hữu cơ đang là hướng đi phổ biến tại khu vực. Thay vì để rác thực phẩm phân hủy tại bãi chôn lấp và phát thải khí methane độc hại gấp 80 lần CO2, các startup đã biến chúng thành nguồn thức ăn cho côn trùng.
Tại Indonesia, startup Magalarva sử dụng ấu trùng ruồi lính đen (BSF) để xử lý rác thải hữu cơ thành thức ăn chăn nuôi và phân bón sinh học. Các báo cáo cho thấy, bắt đầu từ công suất chỉ 60kg/ngày, nhờ khoản tài trợ chiến lược từ Quỹ DBS, Magalarva đã nâng công suất lên 10 tấn/ngày, sản xuất đều đặn 1-2 tấn ấu trùng.^[4] Để đảm bảo nguồn “thức ăn” đầu vào cho ruồi, Magalarva đã kết nối với các nhà sản xuất sữa, đơn vị dịch vụ môi trường và ban quản lý chợ truyền thống.^[5] Doanh nghiệp phân phối sản phẩm qua cả hai kênh B2B và B2C, hướng tới xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore và thị trường châu Mỹ.^[6] Chỉ tính riêng năm 2024, doanh nghiệp đã xuất khẩu thành công 14 tấn thức ăn chăn nuôi sang Mỹ.^[7] Đáng chú ý, mô hình này mang lại tác động xã hội lớn khi tạo việc làm cho hàng chục phụ nữ và giúp những người thu gom rác tăng tới 35% thu nhập.^[8]

Ở quy mô công nghiệp lớn hơn, Entobel, một công ty công nghệ sinh học có trụ sở tại Singapore nhưng chọn Việt Nam làm bệ phóng đã kêu gọi thành công 33 triệu USD (Series B) từ Mekong Capital và IFC để xây dựng nhà máy sản xuất protein côn trùng lớn nhất châu Á tại Vũng Tàu.^[9] Nhà máy này sở hữu hệ thống nuôi ấu trùng thẳng đứng 50 tầng với công suất ấn tượng lên tới 10.000 tấn protein mỗi năm.^[10] Về mặt sinh thái, Entobel đã thiết lập chuỗi tuần hoàn cùng Heineken Việt Nam bằng cách thu mua bã bia làm thức ăn cho ruồi lính đen, qua đó tạo ra các sản phẩm phục vụ ngành thủy sản như bột protein (H-Meal), dầu (H-Oil) và phân bón (H-Ferti).^[11] Tầm nhìn của họ là tiếp tục mở rộng mô hình này sang các quốc gia nhiệt đới như Indonesia và Malaysia, nơi có nguồn phụ phẩm nông nghiệp dồi dào và khí hậu lý tưởng cho ruồi lính đen.

Trong khi đó, Cricket One (Việt Nam) lại tập trung sản xuất protein dế bằng cách kết hợp giữa trang trại tập trung và mạng lưới các hộ nông dân nhỏ lẻ. Mô hình này tận dụng hiệu quả các phụ phẩm nông nghiệp địa phương (như ngọn sắn, thân và lá cây trồng) làm nguồn sinh khối nuôi dế, qua đó khép kín hoàn toàn vòng lặp tài nguyên.^[12] Dế là nguồn protein bền vững với mức tiêu thụ nước và phát thải khí nhà kính thấp. Với chiến lược “Farm to Fork” (Từ nông trại đến bàn ăn) cùng cam kết bao tiêu sản phẩm, Cricket One đã đào tạo và hỗ trợ nguồn lực cho các nông hộ nhỏ, tích hợp họ vào chuỗi giá trị toàn cầu. Các sản phẩm của hãng hiện đã nhận được sự chấp thuận từ những thị trường khắt khe như Liên minh Châu Âu (EU), Bắc Mỹ và Nhật Bản, mở đường cho việc xuất khẩu nông sản tuần hoàn giá trị cao của Việt Nam.

b. Vật liệu sinh học

Bên cạnh protein thay thế, phụ phẩm nông nghiệp đang trở thành vật liệu quan trọng để giải quyết cuộc khủng hoảng rác thải nhựa. Tại Singapore, một quốc gia phụ thuộc tới 90% vào nhập khẩu thực phẩm^[13], vấn đề rác thải bao bì từ các trung tâm ẩm thực và siêu thị là một thách thức lớn đối với mục tiêu quốc gia “Zero Waste” (Không rác thải). Nắm bắt thực tế này, Alterpacks, một start-up được ươm tạo tại Đại học Quản lý Singapore (SMU) đã thành công trong việc chiết xuất sợi thực vật từ bã ngũ cốc và vỏ lúa mì để sản xuất bao bì phân hủy sinh học, hoàn toàn không chứa hóa chất vĩnh cửu PFAS.^[14] Các hộp đựng của Alterpacks có thể chịu được nhiệt độ từ −18 độ C đến 260 độ C, chống thấm dầu mỡ cho các món ăn nóng và hoàn toàn có thể phân hủy tại gia sau khi sử dụng, biến thành dưỡng chất cho đất thay vì rác thải nhựa tồn tại hàng thế kỷ. Hiện tại, các sản phẩm của họ đã được thương mại hóa rộng rãi: cung cấp hơn 80.000 hộp “Harvest Hold” cho chuỗi siêu thị Freshmart, thiết kế hộp “Double Decker” cho chuỗi Pizza 4P’s tại Việt Nam, và thử nghiệm thành công khay y tế tại các bệnh viện ở Indonesia để giảm rác thải nhựa y tế.^[15] Thay vì khai thác nguồn nguyên liệu mới, Alterpacks tận dụng những gì đang bị vứt bỏ, tạo ra giá trị gia tăng và giảm thiểu gánh nặng cho bãi rác Semakau, bãi rác duy nhất của Singapore dự kiến sẽ đầy vào năm 2035 nếu không có các can thiệp kịp thời.^[16]

Tương tự, tại Việt Nam, AirX Carbon là đơn vị tiên phong sản xuất nhựa sinh học có chỉ số carbon âm tính từ bã cà phê, vỏ trấu và xơ dừa.^[17] Theo NSSC Vietnam, với nhà máy tại Long An sở hữu công suất 100 tấn/tháng, AirX Carbon đã sản xuất thành công pallet sinh học (NetZero Pallet).^[18] Hệ sinh thái sản phẩm này đã thu hút sự hợp tác từ các tập đoàn lớn như Uniqlo, Nestle, và Paula’s Choice.^[19] Tương tự, tại Thái Lan, doanh nghiệp xã hội Papa Paper (Pal Plus) đã giành nhiều giải thưởng quốc tế nhờ công nghệ biến bã mía, vỏ ngô và thân chuối thành bao bì chống nước, chống cháy, thay thế trực tiếp cho bao bì xốp và nhựa truyền thống.^[20]

c. Sáng kiến cộng đồng và nông nghiệp đô thị

Kinh tế tuần hoàn không chỉ dành cho các nhà máy công nghiệp lớn mà còn lan tỏa sâu rộng vào các mô hình cộng đồng và nông nghiệp đô thị. Tại Thành phố Hồ Chí Minh (Việt Nam), anh Trần Tài (CEO doanh nghiệp khởi nghiệp Vinabiomush) đã ứng dụng tự động hóa trên 80% vào quy trình trồng nấm đông trùng hạ thảo.^[21] Xuất thân từ gia đình nông dân, anh phát triển một phòng thí nghiệm nấm hiện đại với môi trường “khí hậu nhân tạo” được kiểm soát chặt chẽ. Đáng chú ý, mô hình này tận dụng phụ phẩm nông nghiệp địa phương như gạo lứt và bột đậu nành làm giá thể, giúp đạt tỷ lệ nuôi cấy thành công trên 97%.^[22] Các sản phẩm của Vinabiomush đã được đưa vào chương trình OCOP với chứng nhận 3 sao, 4 sao và đạt nhiều danh hiệu sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu, chứng tỏ khả năng cạnh tranh mạnh mẽ của nông nghiệp tuần hoàn ứng dụng công nghệ cao.

Ở cấp độ quy hoạch khu dân cư, dự án Sustainability@Tampines Park tại Singapore là một minh chứng cho hệ sinh thái tuần hoàn đô thị. Người dân tại đây thu gom rác thải thực phẩm để nuôi ruồi lính đen; phân ruồi sau đó được dùng để làm phân bón trồng rau thủy canh, trong khi ấu trùng ruồi làm thức ăn cho trại cá rô phi. Đặc biệt, cư dân đóng góp rác thải sẽ được nhận “tiền xanh” (green currency) để mua lại chính các sản phẩm rau và cá này, qua đó khép kín hoàn toàn chu trình thực phẩm và nâng cao ý thức xã hội ngay tại khu dân cư.^[23]

Tại Myanmar, hợp tác xã Kokkoya Organics hoạt động ngay vùng ven đô Yangon cũng để lại những dấu ấn. Họ áp dụng phương pháp canh tác “không cày xới” (no-dig) kết hợp sử dụng than sinh học, đồng thời triển khai dịch vụ “Vòng lặp Rác thải Thực phẩm” (Food Waste Loop Subscription) nhằm thu gom và ủ phân compost từ 200 đến 400 kg rác hữu cơ mỗi tháng.^[24] Nông trại này cung cấp thực phẩm qua mô hình Nông nghiệp Hỗ trợ Cộng đồng (CSA) cho 20-60 thành viên thường xuyên, đồng thời tạo việc làm bền vững cho phụ nữ và lao động trẻ tại địa phương.^[25]

3. Kết luận

Đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp là sự nâng cấp về mặt kỹ thuật, chuyển đổi về tư duy sinh thái và tổ chức xã hội. Sự kết hợp giữa chiến lược vĩ mô từ trên xuống (chính sách quốc gia, thuế carbon, EPR) và các sáng kiến vi mô từ dưới lên (startup công nghệ, cộng đồng nông dân) chính là chìa khóa để Đông Nam Á giải quyết bài toán khủng hoảng môi trường. Thông qua việc chuyển dịch từ mô hình kinh tế khai thác tuyến tính sang mô hình tái sinh, an ninh lương thực và an ninh con người đang được củng cố dựa trên sự tôn trọng các giới hạn sinh thái.
Hệ thống nông nghiệp của tương lai sẽ không còn là một đường thẳng tuyến tính kết thúc tại bãi chôn lấp, mà là một vòng tuần hoàn liên tục, nơi mọi sự kết thúc đều trở thành khởi đầu cho những chuỗi giá trị mới. Làn sóng start-up “biến rác thành tài nguyên” hiện tại chính là những sự khởi đầu, định hình một Đông Nam Á xanh, tự chủ và thịnh vượng vào năm 2030 và xa hơn thế nữa.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

^[1] Febiani, T. (2024, November 27). Sampangan: Transforming Agricultural Waste into Sustainable Innovation. DKK Consulting. Truy cập từ https://dkkconsulting.id/publication/sampangan-transforming-agricultural-waste-into-sustainable-innovation

^[2] Thanh Van. (2025, November 21). Circular solutions help Vietnamese farmers turn by-products into resources. Vietnam Investment Review. Truy cập từ https://vir.com.vn/circular-solutions-help-vietnamese-farmers-turn-by-products-into-resources-141120.html

^[3] Straits Research. Food Waste Management Market Size, Share, Growth, Analysis, 2034. Truy cập từ https://straitsresearch.com/report/food-waste-management-market

^[4] DBS Bank. (2025, March 19). From waste to treasure, this DBS Foundation grantee shows that waste management innovation can go international. Truy cập từ https://www.dbs.com/newsroom/From_waste_to_treasure_this_DBS_Foundation_grantee_shows_that_waste_management_innovation_can_go_international

^[5] Herliana, M. L. Black Soldier Fly to Eliminate Organic Waste. AIM2Flourish. Truy cập từ https://aim2flourish.com/innovations/black-soldier-fly-to-eliminate-organic-waste

^[6] DBS Bank. (2025, March 19). From waste to treasure, this DBS Foundation grantee shows that waste management innovation can go international. Truy cập từ https://www.dbs.com/newsroom/From_waste_to_treasure_this_DBS_Foundation_grantee_shows_that_waste_management_innovation_can_go_international

^[7] Eka, T. (2025, March 21). Magalarva Tackles Indonesia’s Food Waste Crisis, Expands with DBS Grant. Observerid. Truy cập từ https://observerid.com/magalarva-tackles-indonesias-food-waste-crisis-expands-with-dbs-grant/

^[8] DBS Bank. (2025, March 19). From waste to treasure, this DBS Foundation grantee shows that waste management innovation can go international. Truy cập từ https://www.dbs.com/newsroom/From_waste_to_treasure_this_DBS_Foundation_grantee_shows_that_waste_management_innovation_can_go_international

^[9] Entobel. (2023, November 23). Entobel Sets Industry Record with Opening of the Largest Insect Protein Production Plant in Asia. PR Newswire.Truy cập từ https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/entobel-sets-industry-record-with-opening-of-the-largest-insect-protein-production-plant-in-asia-301995704.html

^[10] Entobel. (2023, November 23). Entobel Sets Industry Record with Opening of the Largest Insect Protein Production Plant in Asia. PR Newswire.Truy cập từ https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/entobel-sets-industry-record-with-opening-of-the-largest-insect-protein-production-plant-in-asia-301995704.html

^[11] Entobel. Functional insect-based ingredients for animal feed. Truy cập từ https://www.entobel.com/en/functional-insect-based-ingredients-for-animal-feed/

^[12] Tatarski, M. (2020, January 3). From scorpion skewers to cricket flour, bug protein is becoming big business. Mongabay. Truy cập từ https://news.mongabay.com/2020/01/from-scorpion-skewers-to-cricket-flour-bug-protein-is-becoming-big-business/

^[13] Circle Economy. (2023, March 22). Boosting sustainable food production with Singapore’s first community-based circular ecosystem. Truy cập từ https://circle-economy.com/knowledge-hub/article/30013

^[14] Alterpacks. Eco-friendly solutions. Truy cập từ https://alterpacks.com/our-products/

^[15] Alterpacks. Pilots. Truy cập từ https://alterpacks.com/pilots/

^[16] Heng, K., Tan, K., Chan, A., & Lee, C. C. C. (2024). Food waste valorization: Leveraging Singapore’s Zero Waste Master Plan and 30-by-30 goal. Sustainability, 16(17), 7321. https://doi.org/10.3390/su16177321

^[17] VnExpress. (2025, December 23). Startup Việt làm trăm loại sản phẩm sinh học từ bã nông nghiệp. Báo VnExpress Kinh doanh. Tuy cập từ https://vnexpress.net/startup-viet-lam-tram-loai-san-pham-sinh-hoc-tu-ba-nong-nghiep-4997125.html

^[18] National Startup Support Center of Vietnam (NSSC). AirX Carbon: Transforming agricultural waste into carbon-negative bioplastics. Truy cập từ https://nssc.gov.vn/case-studies/airx-carbon-transforming-agricultural-waste-into-carbon-negative-bioplastics/

^[19] AirX Carbon. Our story. Truy cập từ https://airxcarbon.com/about

^[20] Treerutkuarkul, A. (2026, May 22). Turning waste to value: ASEAN SME-start-ups opportunities for transforming agricultural by-products into circular economy. ASEAN Agrifood. Truy cập từ https://asean-agrifood.org/turning-waste-to-value-asean-sme-start-ups-opportunities-for-transforming-agricultural-by-products-into-circular-economy/

^[21] Hoàng Nhị. (2026, 05 tháng 03). Nông dân trẻ “ươm mầm” nông nghiệp 4.0. Happy Vietnam – Thông tấn xã Việt Nam. Truy cập từ https://happyvietnam.vnanet.vn/nong-dan-tre-uom-mam-nong-nghiep-40/55087.html

^[22] Hoàng Nhị. (2026, 05 tháng 03). Nông dân trẻ “ươm mầm” nông nghiệp 4.0. Happy Vietnam – Thông tấn xã Việt Nam. Truy cập từ https://happyvietnam.vnanet.vn/nong-dan-tre-uom-mam-nong-nghiep-40/55087.html

^[23] Lum, R. (2023, March 22). Boosting sustainable food production with Singapore’s first community-based circular ecosystem. Circle Economy. Truy cập từ https://circle-economy.com/knowledge-hub/article/30013

^[24] EU SWITCH-Asia. Circular Urban Farming: Kokkoya Organics. Circular Economy Business Case Studies in Southeast Asia.

^[25] EU SWITCH-Asia. Circular Urban Farming: Kokkoya Organics. Circular Economy Business Case Studies in Southeast Asia.